پایگاه خبری تحلیلی آریا جوان

آخرين مطالب

دستگاه چهارگاه، دستگاه اصلی موسیقی ایرانی خواندني

دستگاه چهارگاه، دستگاه اصلی موسیقی ایرانی

  بزرگنمايي:

آریا جوان - دستگاه چهارگاه یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است. این دستگاه از نظر علم موسیقی یکی از مهم‌ترین و زیباترین مقامات ایرانی است. عده‌ای از صاحب نظران دستگاه چهارگاه را به خاطر این که دارای دو دانگ متقارن است، دستگاه اصلی می‌دانند.


ردیف موسیقی ایرانی از دو بخش اصلی و فرعی تشکیل شده است. بخش اصلی آن شامل هفت دستگاه و بخش فرعی آن شامل پنج آواز است. نام هفت دستگاه عبارت است از شور، همایون، سه‌گاه، چهارگاه، نوا، ماهور و راست پنجگاه و نام پنج آواز عبارت است از ابوعطا، افشاری، بیات ترک، دشتی (این چهار آواز از متعلقات دستگاه شور بوده؛ به دلیل یکسان بودن کوک این آواز‌ها با کوک دستگاه شور) و اصفهان (از متعلقات دستگاه همایون است).
هر کدام از این دستگاه‌ها و آواز‌ها حال و هوا و طرفداران خاص خودشان را دارند. این هفت دستگاه، موسیقی اغلب نواحی ایران را دربر می‌گیرند.
در این مقاله به معرفی دستگاه چهارگاه پرداخته‌ایم، اما قبل از بررسی و معرفی دستگاه چهارگاه ابتدا لازم است بدانیم کلمه دستگاه در موسیقی به چه معنا و مفهومی است.
معنای دستگاه و آواز در موسیقی
واژه دستگاه از زمان دوره قاجار در موسیقی ایرانی رواج یافته است و تا قبل از آن به جای دستگاه از واژه‌ی مقام استفاده می‌کردند. دستگاه از دو کلمه «دست» و «گاه» تشکیل شده است. در موسیقی قدیم ایران، «گاه» به معنای پرده ساز بوده‌است؛ بنابراین دستگاه یعنی چگونگی قرار گرفتن انگشتان دست بر روی پرده‌های ساز که در هر قطعه یا آهنگ یا نغمه شکل خاص خود را داشته است.
موسیقی امروزی ایران شامل تعدادی آهنگ یا لحن (به طور متوسط بین 200 تا 400) است. این تعداد آهنگ که در اصطلاح موسیقی امروز «گوشه» نامیده می‌شود، بر حسب مشابهت‌های ساختاری و فنی و حس و حال موسیقایی در هفت مجموعه‌ی بزرگ به نام دستگاه و پنج مجموعه‌ی کوچک به نام آواز تقسیم شده است.
تفاوت آواز با دستگاه در تعداد گوشه‌هاست، به طوری که تعداد گوشه‌های آواز کمتر از یک دستگاه است. همچنین از نظر حالت و نت‌های شاهد و ایست تفاوت‌هایی با هم دارند. آواز‌های های ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی از متعلقات دستگاه شور (به دلیل یکسان بودن کوک این آواز‌ها با دستگاه شور) و آواز اصفهان از متعلقات دستگاه همایون (به دلیل یکسان بودن کوک این آواز با دستگاه همایون) هستند.
دستگاه چهارگاه
از نظر علم موسیقی دستگاه چهارگاه یکی از مهم‌ترین و زیباترین مقامات ایرانی است و برخلاف نظر عده‌ای از صاحب نظران معاصر که دستگاه شور را مهم‌ترین دستگاه موسیقی و مادر همه‌ی دستگاه‌های ایرانی می‌دانند، برخی همچون هرمز فرهت و داریوش صفوت، دستگاه شور را به خاطر اینکه قدمت کمتری دارد اصلی ندانسته و دستگاه چهارگاه را به خاطر این که دو دانگ متقارن دارد، دستگاه اصلی می‌دانند. عده‌ای نیز به خاطر ارتباط زیاد دستگاه چهارگاه و دستگاه سه‌گاه این دو را با هم برادر می‌دانند؛ چرا که هر دو دارای تعدادی گوشه همنام بود و ملودی مشابهی دارند. برای مثال در ردیف موسی معروفی، گوشه‌های زابل و حصار برای هر دوی این دستگاه‌ها آمده‌است.
حس و حال دستگاه چهارگاه
بعضی از دستگاه‌ها به زمان مشخصی از روز تعلق دارند و معمولا آن موقع روز است که شنیدنشان به دل آدم می‌چسبد. چهارگاه دستگاهی است که کاملا به صبح‌ها اختصاص دارد. کافی است یکی از آهنگ‌های این دستگاه را اول صبح یا در زمان خمودگی و کسالت گوش کنید تا انرژی‌تان برای یک روز کامل جفت و جور شود. این دستگاه گاهی نیز غم‌انگیز و دل‌شکسته و با توشه‌ای از متانت و وقار همراه است. می‌توان گفت آواز چهارگاه نمونه جامع و کاملی از تمام حالات و صفات موسیقی ملی ماست.

نحوه ساختن یک گام چهارگاه
دستگاه چهارگاه مانند گام ماژور غربی است با این تفاوت که درجه‌ی دوم و ششم ربع پرده کم می‌شود. مثلا چهارگاه دو مانند گام دوماژر است ولی درجه دوم (نت ر) و درجه ششم (نت لا) ربع پرده کم می‌شود.
ویژگی‌های گام چهارگاه
گام آن مانند شور و همایون، پایین رونده و مثل گام ماهور و اصفهان بالارونده است، چرا که در دو حالت دارای محسوس است. چهارگاه را گامی کاملاً ایرانی و خالص می‌دانند. گام چهارگاه با گام بزرگ (ماژور) ارتباط دارد چرا که مانند گام بزرگ بالا رونده است. تمام گوشه‌های سه‌گاه را می‌توان در چهارگاه با تغییر مقام اجرا کرد. البته گام چهارگاه چند گوشه مخصوص به خود دارد که در گام سه‌گاه اجرا نمی‌شود.
گوشه‌های مهم دستگاه چهارگاه
درآمد، بدر، پیش زنگوله و زنگوله، زابل، حصار، مخالف، مغلوب، ساز بانک، حدی، پهلوی، منصوری
گوشه‌های مهم دستگاه چهارگاه به ترتیبی که در ردیف نواخته می‌شوند، عبارتند از:
درآمد: نت شاهد و نت خاتمه درجه اول است. زابل: نت شاهد درجه‌ی سوم و نت ایست درجه سوم یا اول است. از طریق این گوشه می‌توان به
دستگا‌های دیگر وارد شد. مویه: نت شاهد درجه سوم است و درجه پنجم ربع پرده کم می‌شود. نت ایست هم درجه چهارم می باشد. حصار: با این گوشه می‌توان وارد چهارگاه درجه پنجم شویم. نت ایست درجه پنجم می‌باشد. مخالف: نت شاهد درجه شش و نت ایست درجه چهار یا شش می‌باشد. منصوری: نت شاهد و نت ایست درجه هشتم (همان درجه اول ولی در اکتاو) است، مثل درامد، ولی در اوج زده می‌شود. زنگوله: در ردیف موسیقی از آن به فرنگ هم نام برده شده قطعه‌ای است در وزن 6/8 که در ادامه قطعه پیش زنگوله می‌آید. نت شاهد آن روی تونیک (درجه اول) چهار گاه است و گستره ملودی تا درجه پنجم گام چهارگاه است.
بعد از آشنایی با دستگاه چهارگاه و گوشه‌های آن، خالی از لطف نیست که به قطعه سلام از استاد حسن کسایی در این دستگاه گوش دهیم:
ساغر شفیعی




نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

چهره‌های هنری عصر پهلوی و دامچاله‌ای به نام «هروئین» + عکس

یک استاد ایرانی، عضو فرهنگستان علوم جهان شد

انسان چطور پیر می‌شود؟ توصیه‌هایی برای افرادی که از پیر شدن می‌ترسند!

مکانی پر رمز و راز در آذربایجان غربی که به زندان دیو معروف است + فیلم

اسکلت 3.67 میلیون ساله متعلق به انسانی متفاوت از ما است؟ / عکس

12 عادت ظاهرا بی‌ضرر اما خطرناک که برای حفظ سلامتی باید سریعاً ترک‌شان کنید!

از 400 یوز فقط 47 قلاده باقی مانده‌است/ حفاظت از یوزپلنگ در ایران؛ پروژه‌ای که نباید متوقف شود (فیلم)

داریوش بزرگ چگونه شاه شد؟ / پادشاه بر حق هخامنشی یا غاصب تخت و تاج؟ (فیلم)

روحانی: به وزیر علوم بارها گفتم مقابل بازداشت دانشجویان به بهانه‌های سیاسی بایستد/ FATF خوب یا بد لازمه ارتباط مالی با جهان است

راز پنهان یک نقاشی کشف شد

دسته«گل»هایی كه بر باد می‌رود

جشنواره فجر به فیلم‌های "مقاومت" اهمیت نمی‌دهد

تاثیرگذارترین فیلم تاریخ سینما کدام است؟

خشم شیلا خداداد از انتشار خبر به دنیا آمدن فرزندانش در آمریکا / عکس

چند فیلم به جشنواره فیلم فجر رسیده است؟

پایان کار پانزدهمین دوره جشنواره فیلم مقاومت/ ابومهدی مهندس چهره مقاومت سال 2018 شد

چگونه کودک نابینای ایلیاتی تبدیل به نویسنده ای هنرمند شد؟

دارویی برای درمان افسردگی/ نظر نویسندگان درباره مطالعه کتاب

سفر تار به سن‌پترزبورگ و 12 اثری که کیوان ساکت اجرایشان می‌کند

کولبری که فوق لیسانس مدیریت دارد

پیامبر ما اینچنین بود

پیش‌ تولید سریال «سلمان فارسی» آغاز شد

یک مسافر زمان دیگر ادعا کرد که از آینده آمده است/ آیا ربات‌ها در سال 2045 دنیا را تسخیر خواهندکرد؟

استفاده از شبکه‌های اجتماعی "قطعا" بر سلامت روان تاثیر می‌گذارد

داوری اشتباه به نفع پرسپولیس مقابل سایپا

خریداران هیجانی خودرو، مثل خریداران ارز، ضرر می کنند!

عدم مشکل تامین انسولین کشور تا 6 ماه آینده

تست کنترل هیجانات؛ چقدر به احساسات منفی خود بها می‌دهید؟

وقتی اسکارلت جوهانسون، ولیعهد عربستان را تحقیر می‌کند

پایان فیلمبرداری «سامورایی در برلین» در آلمان

مجموعه انشا درمورد اربعین

تعبیر خواب دندان درآوردن چیست؟

درگیری دایی با دروازه‌بان پرسپولیس در راهروهای ورزشگاه

تعداد نرمال ضربان قلب جنین در دوران بارداری

فال روزانه یکشنبه 6 آبان 1397

خواص دمنوش قره قاط چیست؟

اعتراض ارژنگ امیرفضلی به سواستفاده از محمدرضا گلزار (فیلم)

پیام برانکو به هواداران پرسپولیس در آستانه بازی با السد (فیلم)

انتقاد جالب مهراب قاسم خانی به فیلم‌های آمریکایی

مدل‌های جذاب و ظریف شال بافت

پست پرسپولیسی مهرداد میناوند (فیلم)

واکنش کتایون ریاحی به آزاد شدن مصرف ماری‌جوانا در کانادا

مغزهای بزرگ زنگ نزده!

از دلایلی که بازی در «مختارنامه» را قبول کردم وجود خود میرباقری بود

اوضاع تئاتر امروز فاجعه‌آمیز است/ مسئولین فرهنگی تئاتر را رها کرده‌اند

خودکشی شراره رخام با اسلحه/ عکس

عوامل «ستایش3» در غرب تهران/ گروه تا سه ماه آینده در تهران هستند

هزینه ساخت «عاشقانه» چقدر بود؟

خواننده «کجا باید برم» به «رقص روی شیشه» پیوست

تست روانشناسی پشتکار؛ میزان پشتکار خود را بسنجید